Hyrje

Ka një moment në jetën e çdo njeriu kur kupton se të mësuarit nuk është thjesht një detyrim që duhet përmbushur, por një udhëtim që e ndryshon atë përgjithmonë. Një libër i hapur, një mësues që përcjell një fjalë të mençur, një pyetje që lind në mendje apo një e vërtetë e zbuluar pas shumë kërkimesh mund të bëhet fillimi i një ndryshimi të madh. Dija i jep njeriut një mënyrë tjetër për të parë botën. Ajo e mëson të mos gjykojë pa kuptuar, të mos besojë pa menduar dhe të mos dorëzohet përpara asaj që nuk e di. Sa më shumë mëson njeriu, aq më shumë hapen para tij dyer të reja të kuptimit dhe aq më qartë kupton se bota është shumë më e thellë nga sa dukej në fillim.

Arsimi është pikërisht ky proces i bukur i formimit të njeriut. Ai nuk ndodh vetëm brenda mureve të një shkolle dhe nuk përfundon me marrjen e një diplome. Ai vazhdon në çdo përvojë, në çdo gabim, në çdo libër, në çdo bisedë dhe në çdo pyetje që na shtyn të kërkojmë një përgjigje më të mirë. Një arsim i vërtetë nuk ndërton vetëm mendje të afta, por edhe njerëz me karakter, me përgjegjësi dhe me dëshirë për t’i shërbyer të mirës. Sepse vlera e dijes nuk qëndron vetëm në atë që njeriu arrin të dijë, por në atë që ai bëhet falë saj. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron fuqia më e madhe e arsimit: ai nuk ndryshon vetëm atë që dimë, por ndryshon edhe atë që jemi.

——————— – ——————-

Ka disa gjëra në jetë që njeriu mund t’i humbasë dhe t’i fitojë përsëri. Mund të humbasë pasurinë dhe ta fitojë përsëri, mund të humbasë një vend pune dhe të gjejë një tjetër, mund të humbasë një pozitë dhe me kalimin e kohës ta rifitojë.

Por ekziston diçka që, kur vendoset në mendjen dhe në zemrën e njeriut, bëhet pjesë e tij: dija. Dija nuk është thjesht grumbull informacioni, nuk është vetëm një diplomë, një titull apo një profesion. Dija është ajo që e ndryshon mënyrën se si njeriu e sheh botën, e kupton veten, sillet me të tjerët dhe e njeh Krijuesin e tij.

Nuk është aspak e rastësishme që shpallja e parë që iu zbrit Profetit Muhamed (Paqja dhe bekimi i Allahut qoftë mbi të dhe mbi familjen e tij) lidhet me leximin dhe dijen. Allahu i Madhëruar thotë: “Lexo me emrin e Zotit tënd, i Cili krijoi.” (Sure El-Alek, ajeti 1). Dhe më tej Allahu thotë: “Ai që mësoi me anë të lapsit, i mësoi njeriut atë që nuk e dinte.” (Sure El-Alek, ajetet 4-5).

Sa domethënëse janë këto fjalë! Në fillim të shpalljes, përpara se të flitet për pasuri, pushtet apo pozitë, përmenden leximi, lapsi dhe mësimi. Kjo tregon se njeriu, për të dalë nga errësira e padijes, ka nevojë për dritën e dijes.

Kur’ani nuk e paraqet dijen si diçka të kufizuar vetëm në një fushë. Ai e nxit njeriun të vëzhgojë, të mendojë, të arsyetojë dhe të kërkojë. Allahu i Madhëruar thotë: “Thuaj: A janë të barabartë ata që dinë dhe ata që nuk dinë?” (Sure Ez-Zumer, ajeti 9).

Kjo pyetje e Kur’anit është një përgjigje në vetvete. Jo, nuk janë të barabartë. Sepse ai që di, sheh atë që i padituri nuk e sheh; kupton atë që tjetri nuk e kupton dhe mund të marrë vendime me një vetëdije më të madhe.

Por Kur’ani na mëson edhe diçka shumë më të bukur. Allahu nuk i kërkon njeriut të ndalojë së kërkuari dije.

Përkundrazi, edhe Profetit (Paqja dhe bekimi i Allahut qoftë mbi të dhe mbi familjen e tij) i mësohet të lutet: “Dhe thuaj: Zoti im, më shto diturinë!” (Sure Taha, ajeti 114). Mendoni për këtë lutje. Profeti i Allahut, njeriu që mori shpalljen dhe udhëzimin hyjnor, udhëzohet përsëri të kërkojë shtimin e dijes. Kjo na tregon se udhëtimi i dijes nuk përfundon kurrë. Njeriu i mençur nuk thotë: “Unë di gjithçka.” Sa më shumë mëson, aq më shumë kupton madhështinë e asaj që ende nuk di.

Dhe pikërisht këtu qëndron një prej dallimeve më të mëdha mes dijes së vërtetë dhe informacionit. Sot jetojmë në një epokë ku informacioni është kudo. Me disa prekje në telefon mund të gjejmë mijëra përgjigje.

Por të kesh informacion nuk do të thotë domosdoshmërisht të kesh dije. Informacioni mund të mbushet në mendje, ndërsa dija duhet të depërtojë në karakter. Mund të dimë shumë për drejtësinë dhe të jemi të padrejtë. Mund të dimë shumë për mëshirën dhe të jemi të pamëshirshëm. Mund të dimë shumë për fenë dhe të harrojmë moralin. Prandaj arsimi i vërtetë nuk pyet vetëm: “Sa di?”, por pyet edhe: “Çfarë po bëhesh për shkak të asaj që di?”

Profeti Muhamed (Paqja dhe bekimi i Allahut qoftë mbi të dhe mbi familjen e tij) ka thënë: “Kërkimi i dijes është detyrë për çdo musliman.” Ky mësim e vendos dijen në një pozitë të jashtëzakonshme.

Kërkimi i dijes nuk paraqitet si një aktivitet për disa njerëz të veçantë, por si një përgjegjësi. Njeriu duhet të mësojë atë që i nevojitet për të kuptuar fenë e tij, për të kryer përgjegjësitë e tij, për të punuar me ndershmëri dhe për t’u bërë i dobishëm për shoqërinë.

Në mësimet e Imam Aliut (Paqja qoftë mbi të) gjejmë gjithashtu një vlerësim të jashtëzakonshëm për dijen. Në Nehxhul-Belaga transmetohet: “Dija është më e mirë se pasuria; dija të mbron ty, ndërsa ti duhet të mbrosh pasurinë.”

Kjo është një e vërtetë që bëhet gjithnjë e më e dukshme në jetën e njeriut. Pasuria mund të merret, të humbet, të shpenzohet dhe të ndryshojë. Ndërsa dija që njeriu e ka përvetësuar bëhet pjesë e aftësive të tij. Ajo i jep mundësi të punojë, të krijojë, të zgjidhë probleme dhe të ndihmojë të tjerët.

Por arsimi në Islam nuk është vetëm zhvillimi i mendjes. Është edhe edukimi i shpirtit. Allahu i Madhëruar thotë: “Allahu i lartëson në shkallë ata që besojnë dhe ata të cilëve u është dhënë dija.” (Sure El-Muxhadile, ajeti 11).

Vëreni lidhjen: besimi dhe dija përmenden së bashku. Kjo sepse dija pa moral mund të bëhet mjet shkatërrimi, ndërsa morali pa dije mund të mbetet pa drejtim. Njeriu ka nevojë për të dyja.

Historia e njerëzimit e ka treguar këtë në mënyra të shumta. Shkenca mund të shërojë sëmundje, por mund të përdoret edhe për të prodhuar mjete shkatërrimi. Teknologjia mund të afrojë njerëzit, por mund edhe t’i izolojë. Inteligjenca artificiale mund të ndihmojë në zgjidhjen e problemeve, por përdorimi i saj kërkon përgjegjësi etike. Prandaj sa më shumë fuqi i jepet njeriut përmes dijes, aq më shumë nevojë ka ai për moral.

Edhe shkenca moderne na ndihmon të kuptojmë se të mësuarit nuk është thjesht një proces mekanik. Truri ndryshon dhe përshtatet gjatë procesit të të nxënit. Studimet mbi neuroplasticitetin tregojnë se përvoja dhe mësimi ndikojnë në mënyrën se si organizohen dhe funksionojnë rrjetet nervore.

Kjo do të thotë se çdo herë që njeriu mëson diçka të re, ushtron një aftësi apo përpiqet të zgjidhë një problem, ai nuk është thjesht duke “mbushur mendjen” me informacion; ai po zhvillon kapacitetet e tij njohëse.

Për këtë arsye është kaq e rëndësishme mënyra se si mësojmë. Shkenca e edukimit ka treguar rëndësinë e rikujtimit aktiv, përsëritjes së shpërndarë në kohë dhe përfshirjes aktive të nxënësit në procesin e të mësuarit.

Një njeri nuk bëhet i ditur vetëm duke lexuar një herë një libër. Ai duhet të rikthehet, të mendojë, të pyesë, të diskutojë dhe ta përdorë atë që ka mësuar. Dhe kjo na kujton një parim të madh: dija që nuk përdoret, harrohet; dija që zbatohet, forcohet.

Edhe gjumi ka një rol të rëndësishëm në procesin e të nxënit. Kërkimet moderne mbi kujtesën tregojnë se gjatë gjumit ndodhin procese të rëndësishme të konsolidimit të kujtimeve. Pra, studenti që mendon se duhet të sakrifikojë vazhdimisht gjumin për të mësuar më shumë nuk është domosdoshmërisht duke bërë zgjedhjen më të mirë. Truri ka nevojë për pushim në mënyrë që të përpunojë dhe të konsolidojë atë që është mësuar.

Kjo na çon në një tjetër mësim të madh: arsimi duhet ta shohë njeriun si tërësi. Nxënësi nuk është vetëm një tru që duhet të prodhojë rezultate në provim. Ai është një njeri me emocione, nevoja sociale, trup, shpirt dhe moral. Një fëmijë mund të jetë shumë inteligjent, por nëse rritet pa dashuri, pa mbështetje dhe pa një edukim të shëndetshëm moral, dija e tij mund të mos e bëjë një njeri të mirë.

Pikërisht për këtë arsye Profeti Muhamed (Paqja dhe bekimi i Allahut qoftë mbi të dhe mbi familjen e tij) ishte jo vetëm mësues, por edhe edukator. Ai i mësonte njerëzit me fjalë, por edhe me sjellje.

Ai nuk i trajtonte njerëzit sikur të ishin enë bosh që duhej të mbusheshin me informacion. Ai i njihte, i dëgjonte, i udhëzonte dhe i edukonte. Ky është një mësim shumë i rëndësishëm për çdo prind dhe mësues: ndonjëherë mënyra se si ia mëson një fëmije diçka është po aq e rëndësishme sa vetë ajo që po i mëson.

Një fëmijë që poshtërohet vazhdimisht mund të mësojë të ketë frikë nga gabimi. Ndërsa një fëmijë që mësohet se gabimi është pjesë e të nxënit mund të zhvillojë guximin për të provuar përsëri.

Këtu psikologjia moderne e të nxënit na jep një mësim të rëndësishëm: mënyra se si nxënësi e sheh gabimin ndikon në mënyrën se si ai përballet me vështirësitë. Arsimi duhet të krijojë njerëz që nuk dorëzohen përballë një përgjigjeje të gabuar, por pyesin: “Çfarë mund të mësoj prej këtij gabimi?”

Allahu i Madhëruar thotë: “Në të vërtetë, nga robërit e Tij, vetëm dijetarët kanë frikë Allahun.” (Sure Fatir, ajeti 28).

Ky ajet na tregon se dija e vërtetë nuk duhet të prodhojë arrogancë. Përkundrazi, sa më shumë e njeh njeriu madhështinë e krijimit, aq më shumë duhet të kuptojë kufizimin e vet. Astronomia na tregon madhështinë e universit, biologjia kompleksitetin e jetës, fizika ligjet e natyrës dhe neuroshkenca kompleksitetin e trurit njerëzor. Dhe sa më shumë zbulojmë, aq më shumë kuptojmë se sa e madhe është ajo që ende nuk dimë.

Kjo është arsyeja pse njeriu i ditur duhet të jetë edhe i përulur. Sepse dija e vërtetë nuk të largon nga e vërteta; të afron me të. Nuk të bën të thuash: “Unë jam më i madh se të tjerët.” Të bën të thuash: “Sa shumë kam ende për të mësuar.”

Dhe nëse duam të ndërtojmë një shoqëri më të mirë, duhet të fillojmë pikërisht këtu. Nuk mjafton të ndërtojmë shkolla të bukura. Duhet të ndërtojmë kultura të dijes. Nuk mjafton t’u japim fëmijëve libra. Duhet t’u mësojmë dashurinë për librin. Nuk mjafton t’u japim përgjigje. Duhet t’u mësojmë të bëjnë pyetje. Nuk mjafton t’i përgatisim për provime. Duhet t’i përgatisim për jetën.

Një shoqëri që investon në arsim investon në të ardhmen e saj. Mjekët e së ardhmes janë sot nxënës. Inxhinierët e së ardhmes janë sot nxënës. Mësuesit, studiuesit, juristët, shkencëtarët dhe udhëheqësit e së ardhmes janë sot ulur në banka shkolle. Prandaj mënyra se si i edukojmë sot përcakton në një masë të madhe se çfarë shoqërie do të kemi nesër.

Dhe mbi të gjitha, duhet të kujtojmë se arsimi më i madh nuk është ai që të mëson vetëm si të fitosh një profesion, por ai që të mëson si të bëhesh njeri. Të mësosh të jesh i drejtë kur askush nuk të sheh. Të jesh i ndershëm edhe kur gënjeshtra të sjell përfitim. Të respektosh prindërit. Të mëshirosh të dobëtin. Të mos e përdorësh dijen për të dëmtuar të tjerët. Të pranosh se mund të gabosh. Të kërkosh të vërtetën edhe kur ajo nuk përputhet me dëshirat e tua.

Sepse në fund të fundit, qëllimi i dijes nuk është ta bëjë njeriun të ndihet më i madh se të tjerët. Qëllimi i saj është ta bëjë atë më të vetëdijshëm për përgjegjësinë që ka përpara Allahut dhe për njerëzit.

Prandaj le ta kujtojmë gjithmonë atë lutje të mrekullueshme të Kur’anit: “Zoti im, më shto diturinë!” (Sure Taha, ajeti 114).

Të jetë kjo lutje e studentit, e mësuesit, e prindit, e dijetarit dhe e çdo besimtari. Sepse rruga e dijes nuk mbaron me një diplomë. Nuk mbaron me një universitet. Nuk mbaron me një libër. Për sa kohë që njeriu jeton, ai duhet të mësojë.

Dhe ndoshta kjo është një prej dhuratave më të mëdha që Allahu i ka dhënë njeriut: aftësia për të mësuar, për të kuptuar, për të pyetur, për të reflektuar dhe për të ndryshuar veten.

Prandaj, le të mos kërkojmë vetëm fëmijë me nota të larta. Le të kërkojmë fëmijë me zemër të mirë dhe mendje të hapur. Le të mos kërkojmë vetëm njerëz me diploma. Le të kërkojmë njerëz me dije dhe moral. Le të mos ndërtojmë vetëm profesionistë të aftë. Le të ndërtojmë njerëz të drejtë, të dobishëm dhe të përgjegjshëm.

Sepse pasuria mund të të japë rehati, pozita mund të të japë autoritet, fama mund të të japë emër, por dija e shoqëruar me besim dhe moral mund të të japë diçka shumë më të madhe: një jetë me kuptim.

Dhe kur dija të çon drejt përulësisë, kur arsimi të çon drejt mirësisë dhe kur mendja të çon drejt njohjes së Krijuesit, atëherë arsimi nuk është më vetëm shkollim. Ai bëhet një rrugë drejt dritës.