Nektari i Xhumasë – Mos e lejo të keqen të të sundojë mendjen dhe arsyen

E keqja nuk shfaqet gjithmonë me një fytyrë të frikshme dhe as nuk troket gjithmonë me zhurmë në dyert e shpirtit tonë. Ndonjëherë ajo hyn në heshtje, përmes një mendimi të gabuar, një zemërimi të pakontrolluar, një dëshire për hakmarrje apo një ndjenje urrejtjeje që pak nga pak fillon të pushtojë mendjen. Ajo përpiqet të na bindë se zemërimi është forcë, se padrejtësia mund të justifikohet me një padrejtësi tjetër dhe se humbja e vetëkontrollit është një mënyrë për të fituar. Por pikërisht në këto çaste, kur mendja errësohet nga emocionet dhe arsyeja fillon të heshtë, njeriu rrezikon të humbasë veten. Sepse e keqja nuk kërkon gjithmonë të të shkatërrojë nga jashtë; ndonjëherë synimi i saj është të të ndryshojë nga brenda, derisa të mos e dallosh më të drejtën nga e gabuara.

Prandaj, beteja më e vështirë e njeriut nuk zhvillohet gjithmonë përballë armiqve të jashtëm, por brenda vetes, aty ku përballen arsyeja me zemërimin, ndërgjegjja me dëshirën dhe drejtësia me hakmarrjen. Të mos lejosh të keqen të të sundojë, nuk do të thotë të jesh i dobët, të pranosh padrejtësinë apo të heshtësh përballë së gabuarës. Përkundrazi, do të thotë të kesh forcën të mos shndërrohesh në atë që urren, të mos lejosh që veprimet e të tjerëve të përcaktojnë karakterin tënd dhe të mos sakrifikosh parimet për shkak të një çasti zemërimi. Sepse njeriu që arrin të sundojë veten, edhe kur gjithçka brenda tij e shtyn drejt së keqes, ka fituar një nga betejat më të mëdha të jetës.

——————- – ——————

Njeriu nuk sprovohet vetëm nga vështirësitë që i vijnë nga jashtë, por edhe nga betejat që zhvillohen brenda vetes së tij. Shpesh, armiku më i madh i njeriut nuk është një person tjetër, as një rrethanë e vështirë, por një mendim i gabuar që ai e lejon të zërë vend në zemrën dhe mendjen e tij.

Një zemër e mbushur me zemërim mund ta bëjë njeriun të shohë padrejtësi aty ku nuk ka, një mendje e sunduar nga zilia mund ta bëjë të urrejë mirësinë e tjetrit, ndërsa frika, dyshimi dhe dëshira për hakmarrje mund ta largojnë atë nga drejtësia dhe maturia.

Prandaj, fjalia: “Mos e lejo të keqen të të sundojë mendjen dhe arsyen” nuk është thjesht një këshillë morale, por një thirrje për të ruajtur një nga dhuntitë më të mëdha që Allahu i ka dhënë njeriut: aftësinë për të dalluar të vërtetën nga e pavërteta, të drejtën nga e padrejta dhe të mirën nga e keqja.

Allahu i Madhëruar na tërheq vëmendjen për rëndësinë e mendimit dhe të vetëkontrollit kur thotë:

“Dhe mos ndiq atë për të cilën nuk ke njohuri. Vërtet, dëgjimi, shikimi dhe zemra, për të gjitha këto do të jepet llogari.” (Sure El-Isra, 17:36).

Ky ajet na mëson se njeriu nuk duhet të bëhet rob i çdo mendimi që i kalon nëpër mendje, i çdo fjale që dëgjon apo i çdo dyshimi që lind në zemrën e tij. Jo çdo mendim është i vërtetë, jo çdo ndjenjë është një udhërrëfyes i drejtë dhe jo çdo reagim është i mençur. Ndonjëherë, ajo që ndiejmë në një çast zemërimi nuk përfaqëson atë që do të mendonim në një gjendje qetësie. Prandaj, besimtari duhet të mësojë të ndalet, të mendojë dhe të peshojë veprimet e tij përpara se të flasë apo të veprojë.

Allahu nuk na ka krijuar pa arsye. Ai na ka dhënë mendjen që të udhëhiqemi prej saj dhe shpalljen që të mos humbasim rrugën. Nëse njeriu e lë zemërimin të vendosë në vend të arsyes, nëse e lë zilinë të vendosë në vend të kënaqësisë me caktimin e Allahut, apo nëse e lë urrejtjen të vendosë në vend të drejtësisë, atëherë ai rrezikon të bëhet rob i gjendjeve të veta të brendshme.

Në këtë kuptim, Kurani na jep një udhëzim jashtëzakonisht të bukur:

“O ju që besuat! Bëhuni të qëndrueshëm për hir të Allahut, dëshmitarë me drejtësi, dhe të mos ju shtyjë urrejtja ndaj një populli që të mos jeni të drejtë. Jini të drejtë, sepse kjo është më afër devotshmërisë.” (Sure El-Maide, 5:8).

Vëreni thellësinë e këtij ajeti: Allahu nuk na kërkon të jemi të drejtë vetëm me ata që i duam, që na respektojnë apo që sillen mirë me ne. Ai na kërkon të ruajmë drejtësinë edhe ndaj atyre që nuk i duam. Kjo do të thotë se morali i vërtetë i njeriut nuk matet vetëm nga mënyra se si sillet me njerëzit që e trajtojnë mirë, por edhe nga mënyra se si sillet kur përballet me dikë që e ka lënduar.

Është e lehtë të jesh i qetë kur gjithçka shkon sipas dëshirës tënde, por është një provë shumë më e madhe të ruash drejtësinë kur je i zemëruar, të ruash gjuhën kur je i lënduar dhe të mos e kthesh padrejtësinë që të është bërë në një arsye për të bërë padrejtësi ndaj dikujt tjetër.

Imam Xhafer es-Sadiku (paqja qoftë mbi të), në transmetimet e përcjella në El-Kafi, na mëson se Allahu i dallon njerëzit përmes mendjes dhe se ajo është një nga mjetet më të rëndësishme për të njohur dhe adhuruar Krijuesin. Kjo na kujton se mendja nuk është thjesht një mjet për të zgjidhur problemet e jetës së përditshme; ajo është një amanet që duhet përdorur për të njohur të vërtetën dhe për të kontrolluar veten.

Profeti Muhamed (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të dhe familjen e tij) ka thënë: “Trim nuk është ai që mund njerëzit në mundje, por trim është ai që e zotëron veten kur zemërohet.”

Ky transmetim përcillet në burimet e hadithit islam, përfshirë Biharul Anwar, në temën e kontrollit të zemërimit. Mesazhi i tij është jashtëzakonisht i thellë: forca e njeriut nuk qëndron në aftësinë për të mposhtur dikë tjetër, por në aftësinë për të mos lejuar që zemërimi ta mposhtë atë vetë.

Mund të kesh mundësi t’i kthesh dikujt një fjalë të rëndë, por zgjedh të heshtësh. Mund të kesh mundësi të hakmerresh, por zgjedh të jesh i drejtë. Mund të kesh arsye për t’u zemëruar, por nuk lejon që zemërimi të shndërrohet në padrejtësi. Pikërisht këtu shfaqet forca e karakterit.

Por kjo luftë nuk është e lehtë. Sepse e keqja shpesh nuk vjen në një formë të dukshme. Ajo mund të vijë si një mendim që përsëritet vazhdimisht: “Pse duhet ta fal?”, “Pse duhet të sillem mirë me të?”, “Pse duhet të jem unë ai që hesht?”, “Pse duhet të duroj kur më kanë lënduar?”. Dhe pak nga pak, nëse njeriu nuk i vë fre këtyre mendimeve, ato fillojnë të ndikojnë në mënyrën se si e percepton jetën, njerëzit dhe madje edhe veten.

Në këtë pikë duhet të kuptojmë dallimin midis të pasurit një ndjenjë dhe të qenit i sunduar prej saj. Të zemërohesh nuk do të thotë se je njeri i keq. Të ndihesh i lënduar nuk do të thotë se ke humbur besimin. Të përjetosh zili, frikë apo zhgënjim nuk do të thotë se këto ndjenja duhet të përcaktojnë sjelljen tënde. Besimtari nuk është ai që nuk përjeton kurrë emocione negative, por ai që nuk ua dorëzon atyre drejtimin e jetës së vet.

Në një transmetim nga Imam Hasani (paqja qoftë mbi të), i cili u pyet se çfarë është mendja. Ai u përgjigj:

“Të përtypësh zemërimin derisa të vijë mundësia e duhur.” (Biharul Anwar, vëll. 1, transmetimi mbi përkufizimin e mendjes).

Sa kuptimplotë është kjo përgjigje! Imam Hasani (paqja qoftë mbi të) nuk e përkufizon mendjen vetëm si aftësi për të menduar apo për të dhënë përgjigje të zgjuara, por e lidh atë me aftësinë për të përmbajtur zemërimin. Kjo na mëson se njeriu mund të ketë shumë njohuri, të jetë i arsimuar dhe të flasë bukur, por nëse nuk arrin të kontrollojë veten në çastet e zemërimit, ende ka një betejë të rëndësishme për të fituar brenda vetes.

Në të njëjtin drejtim, në Biharul Anwar, vëllimi 73, faqja 263, transmetohet nga Profeti Muhamed (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të dhe familjen e tij): “Atij që e përmban zemërimin e tij, Allahu ia përmban dënimin.”

Ky hadith na tregon se vetëpërmbajtja nuk është dobësi, as humbje e dinjitetit. Përkundrazi, ajo është një vepër që ka vlerë të madhe tek Allahu. Njeriu që ka mundësi të reagojë ashpër, por zgjedh të mos e bëjë këtë për hir të Allahut, po kryen një akt të vërtetë adhurimi. Ai po e vendos kënaqësinë e Krijuesit mbi kënaqësinë e çastit.

Dhe këtu duhet të ndalemi te një çështje shumë e rëndësishme: jo çdo gjë që na vjen në mendje meriton të besohet dhe jo çdo gjë që na nxit zemra duhet të kthehet në veprim. Nganjëherë mendja jonë mund të krijojë skenarë, të interpretojë gabimisht fjalët e të tjerëve dhe të na bindë për diçka që nuk e kemi vërtetuar. Një fjalë e dëgjuar përgjysmë mund të shndërrohet në dyshim; një veprim i keqkuptuar mund të kthehet në urrejtje; një zhgënjim mund të bëhet një bindje se askush nuk meriton më besimin tonë.

Për këtë arsye, Allahu thotë:

“O ju që keni besuar! Nëse ndonjë i pabesë ju sjell ndonjë lajm, verifikojeni mirë, që të mos e dëmtoni ndonjë popull pa e ditur të vërtetën dhe pastaj të pendoheni për atë që keni bërë.” (Sure El-Huxhurat, 49:6).

Ky ajet nuk ka të bëjë vetëm me lajmet që qarkullojnë mes njerëzve. Ai na mëson një parim të madh të jetës: mos ndërto gjykime mbi informacion të pakonfirmuar. Mos lejo që dyshimi të bëhet bindje dhe as që bindja e pambështetur të bëhet arsye për të lënduar dikë.

Edhe shkenca moderne na ndihmon të kuptojmë më mirë rëndësinë e këtij udhëzimi. Në trurin e njeriut, amigdala merr pjesë në përpunimin e emocioneve, veçanërisht në zbulimin e kërcënimeve dhe reagimet emocionale, ndërsa korteksi paraballor luan një rol të rëndësishëm në arsyetimin, planifikimin, vlerësimin e pasojave dhe rregullimin e reagimeve emocionale. Këto zona punojnë në bashkëveprim dhe nuk janë dy sisteme që veprojnë krejtësisht të ndara.

Kur përjetojmë një emocion të fortë, si zemërimi apo frika, vëmendja jonë mund të ngushtohet dhe mund ta kemi më të vështirë të shqyrtojmë me qetësi të gjitha mundësitë. Kjo shpjegon pse një njeri mund të thotë fjalë për të cilat pendohet pak minuta më vonë, ose të marrë një vendim që nuk do ta merrte po të ishte i qetë. Studimet në neuroshkencë mbi rregullimin emocional tregojnë se mënyra se si e interpretojmë një situatë ndikon në intensitetin e emocionit dhe në reagimin tonë.

Pra, kur feja na mëson të mos veprojmë nën sundimin e zemërimit, ajo na udhëzon drejt një aftësie që shkenca e njeh si rregullim emocional. Kjo nuk do të thotë se çdo zbulim shkencor është provë e drejtpërdrejtë e një ajeti apo hadithi, por tregon se vetëpërmbajtja ka rëndësi edhe në funksionimin psikologjik të njeriut.

Një tjetër udhëzim i mrekullueshëm i Kuranit është: “Dhe ata që e përmbajnë zemërimin dhe i falin njerëzit; Allahu i do bamirësit.” (Sure Ali Imran, 3:134).

Vëreni se Allahu nuk ndalet vetëm te përmbajtja e zemërimit, por përmend edhe faljen. Kjo sepse ekziston një dallim midis të mos reaguarit dhe të çliruarit të zemrës nga urrejtja. Njeriu mund të heshtë me gojë, por brenda vetes të vazhdojë të ushqejë armiqësi. Prandaj, Kurani na fton drejt një shkalle edhe më të lartë: të mos lejojmë që e keqja që na është bërë të na shndërrojë edhe ne në njerëz që bëjnë keq.

Megjithatë, falja nuk do të thotë të pranosh padrejtësinë, të lejosh që dikush të të dëmtojë vazhdimisht apo të heqësh dorë nga mbrojtja e së drejtës. Mund të falësh dhe njëkohësisht të vendosësh kufij. Mund të mos ushqesh urrejtje, por të mos i besosh përsëri dikujt që nuk ka treguar se është i denjë për besimin tënd. Drejtësia mbetet detyrë dhe dinjiteti duhet ruajtur.

Allahu na mëson gjithashtu: “E mira dhe e keqja nuk janë të barabarta. Të keqen ktheje me atë që është më e mira; atëherë ai, mes të cilit dhe teje ka armiqësi, do të bëhet sikur të ishte mik i afërt.” (Sure Fussilet, 41:34).

Ky është një prej mësimeve më të bukura për forcën e karakterit. Nëse dikush të flet keq, ti nuk je i detyruar të bëhesh si ai. Nëse dikush të trajton padrejtësisht, ti nuk duhet ta humbasësh drejtësinë tënde. Nëse dikush të mbush zemrën me urrejtje, mos ia dorëzo edhe karakterin tënd. Mos lejo që sjellja e dikujt tjetër të vendosë se çfarë njeriu do të bëhesh ti.

Një tjetër armë që e keqja përdor për të sunduar mendjen është dëshpërimi. Kur njeriu kalon një periudhë të vështirë, mund të fillojë të mendojë se asgjë nuk do të ndryshojë, se përpjekjet e tij nuk kanë kuptim dhe se e ardhmja nuk mund të jetë më e mirë. Këto mendime mund ta bëjnë të humbasë shpresën dhe të harrojë mëshirën e Allahut.

Por Kurani na ndalon të dorëzohemi përballë dëshpërimit: “Thuaj: O robërit e Mi, të cilët e keni ngarkuar veten me shumë gabime, mos e humbni shpresën në mëshirën e Allahut! Vërtet, Allahu i fal të gjitha mëkatet. Ai është Falësi i madh dhe Mëshirëploti.” (Sure Ez-Zumer, 39:53).

Ky ajet na mëson se njeriu nuk duhet ta lejojë as gabimin e së kaluarës dhe as vështirësinë e së tashmes t’i përcaktojnë të gjithë jetën. Allahu e ka lënë gjithmonë derën e pendimit dhe të kthimit tek Ai të hapur. Prandaj, mos e lejo një periudhë të vështirë të të bindë se e gjithë jeta është e vështirë. Mos e lejo një gabim të të bindë se nuk mund të përmirësohesh. Mos e lejo një zhgënjim të të bindë se nuk ka më mirësi në njerëz.

Imam Aliu (paqja qoftë mbi të) ka thënë se njeriu duhet të mos e bëjë dëshirën dhe pasionin udhëheqës të vetes, por ta vendosë arsyen dhe udhëzimin hyjnor mbi to. Sepse kur dëshirat bëhen sunduese, njeriu mund të fillojë ta quajë të drejtë atë që i pëlqen, edhe kur ajo është e gabuar.

Këtu qëndron edhe një nga rreziqet më të mëdha të egos: ajo nuk na paraqet gjithmonë të keqen si të keqe. Ndonjëherë na e paraqet hakmarrjen si drejtësi, arrogancën si dinjitet, fjalën fyese si sinqeritet dhe kokëfortësinë si forcë. Por fakti që diçka na kënaq në një moment nuk do të thotë se është e mirë për shpirtin tonë.

Allahu thotë: “Sa për atë që iu frikësua qëndrimit para Zotit të tij dhe e ndaloi veten nga dëshirat e këqija, vërtet, Xheneti do të jetë vendbanimi i tij.” (Sure En-Naziat, 79:40-41).

Ky ajet na kujton se një nga fitoret më të mëdha të besimtarit është të mos jetë rob i dëshirave të veta. Ai mund të ketë dëshirë të përgjigjet me të keqe, por zgjedh të sillet me drejtësi. Mund të ketë dëshirë të mbajë urrejtje, por zgjedh të pastrojë zemrën. Mund të ketë dëshirë të dorëzohet, por zgjedh të vazhdojë me besim tek Allahu.

Edhe nga këndvështrimi psikologjik, ekziston një proces që quhet rivlerësim njohës (cognitive reappraisal). Ai nënkupton aftësinë për ta parë një situatë nga një këndvështrim tjetër, përpara se të reagojmë ndaj saj. Një studim i botuar në revistën shkencore Journal of Cognitive Neuroscience, i mbështetur në imazheri funksionale të trurit, tregoi se rivlerësimi i situatave emocionale aktivizon zona të korteksit paraballor dhe mund të ulë përjetimin e emocioneve negative dhe reagimin e amigdalës. Kjo tregon se mënyra se si e interpretojmë një ngjarje mund të ndikojë në mënyrën se si ndihemi dhe reagojmë.

Mendoni sa ndryshim mund të sjellë kjo në jetën tonë. Kur dikush nuk na përshëndet, mund të nxitojmë të mendojmë se na përbuz, por ndoshta ai është i shqetësuar. Kur dikush na kundërshton, mund ta interpretojmë si sulm personal, por ndoshta thjesht ka një mendim ndryshe. Kur diçka nuk shkon sipas planit tonë, mund ta shohim si fundin e një mundësie, ndërkohë që mund të jetë fillimi i një rruge tjetër.

Kjo nuk do të thotë të mbyllim sytë para së vërtetës, por të mos nxitohemi të gjykojmë. Të kemi mendje të kthjellët përpara se të marrim vendime dhe zemër të pastër përpara se të japim gjykime.

Prandaj, një besimtar duhet ta pyesë veten: A po më udhëheq arsyeja apo zemërimi? A po veproj nga drejtësia apo nga dëshira për t’u hakmarrë? A po flas sepse fjalët e mia do të sjellin mirësi apo sepse dua të lëndoj dikë? A po e mbroj të vërtetën apo thjesht egon time?

Dhe kur mendja fillon të rëndohet nga mendimet e këqija, kur zemërimi kërkon të marrë drejtimin dhe kur zemra ndihet e trazuar, besimtari duhet të kthehet tek Allahu. Përmendja e Allahut nuk është thjesht një zakon që përsëritet me gjuhë, por një mënyrë për t’ia rikujtuar vetes se ekziston një Krijues që e di atë që ne nuk e dimë, sheh atë që ne nuk e shohim dhe njeh edhe dhimbjet që nuk arrijmë t’ua shpjegojmë të tjerëve.

Allahu thotë: “Ata që besojnë dhe zemrat e të cilëve qetësohen me përmendjen e Allahut. Vërtet, me përmendjen e Allahut qetësohen zemrat.” (Sure Er-Rad, 13:28).

Kur zemra lidhet me Allahun, njeriu fillon ta kuptojë se nuk duhet t’i përgjigjet çdo provokimi, nuk duhet ta fitojë çdo debat dhe nuk duhet t’i dëshmojë çdo njeriu vlerën e vet. Ka raste kur heshtja është më e mençur se një mijë fjalë, durimi është më i vlefshëm se një fitore e përkohshme dhe largimi nga një situatë e dëmshme është më i drejtë se vazhdimi i një konflikti.

Por durimi nuk është pasivitet. Durimi është të vazhdosh të bësh atë që është e drejtë edhe kur është e vështirë. Është të mos e humbasësh moralin për shkak të sjelljes së dikujt tjetër. Është të mos lejosh që një njeri të të ndryshojë për keq dhe të mos lejosh që një padrejtësi të të largojë nga rruga e drejtësisë.

Prandaj, kur zemërimi të të nxisë të flasësh, kujtoje Allahun. Kur urrejtja të të nxisë të bësh padrejtësi, kujtoje ditën kur do të dalësh para Tij. Kur zilia të të prishë qetësinë, kujto se furnizimi dhe mirësitë janë në dorën e Allahut. Kur dëshpërimi të të thotë se nuk ka më shpresë, kujto mëshirën e Tij. Dhe kur e keqja të të ftojë të bëhesh pjesë e saj, kujto se ti nuk je i detyruar t’i ngjash asaj që të ka lënduar.

Mos ia dorëzo mendjen zemërimit, mos ia dorëzo zemrën urrejtjes dhe mos ia dorëzo arsyen dëshirave të egos. Mos lejo që e keqja e dikujt tjetër të bëhet e keqja jote. Sepse fitorja më e madhe nuk është të mposhtësh një njeri tjetër, por të mos lejosh që e keqja të të mposhtë ty.

Allahu na bëftë prej atyre që kanë mendje të ndriçuar, zemra të pastra, gjuhë të matur dhe shpirtra të durueshëm. Na dhëntë forcën për të kontrolluar zemërimin, urtësinë për të dalluar të vërtetën dhe besimin për të mos u larguar nga rruga e Tij, edhe në çastet më të vështira.